Kachinreview

10 July 2011
Malihkrang Uma

Mungkan hta rawt malan ai labau law law rai nga ai. Mungchying Uphkang lam masa (Political revolution) hte seng nna rawt malan ai lam, Mungdan Shanglawt (National Independence) a matu rawt malan ai lam, Makam masham (Religious Liberty) hte seng nna rawt malan ai lam ni rai nga ai. Bai nna, Mungchying Shawa ngasat ngasa hte seng nna rawt malan ai (Social revolution) hta n-gun kaba ni gaw myit magam rawt malan ai (Ideological Revolution) lam, htunghking rawt malan (Cultural revolution) ai lam, Gunrai shapraw ladat (industrial revolution) rawt malan ai lam ni rai nga ai. Dai ni na ten hta, Social network revolution prat bai du sai, nga ma ai.

Nkau langai lahkawng tinang a tinggyeng akyu a matu daru magam kashun hkat ai hpe rawt malan ai n nga ma ai. Rawt malan ai ngu ai gaw Shawa Dawtsa ningmu (public opinion) lawm ai gumlang shamu wa ai lam hpe tsun ma ai. Rawt malan ai ni yawng a ru pawt gaw, Tara Rapra lam (Justice) n nga ai htung tara hpe gumlang ai lam, Mungchying shawa yawng a matu akyu n nga ai lai masa hpe gumlang ai lam, ntsa kawn matsun ai ladat (top-down administration system) hpe gumlang ai lam, masha lachyawk mi hku nna shawa dawtsa law law hpe myit shamak (brain wash) da nna shut ai hku yam sha nga ai masa hpe gumlang ai lam, ru pawt masa madung hte nhtan shai mat nna tinang myit ra ai tinggyeng akyu ara maga shanang let uphkang sha ai ni hpe mu chye wa nna gumlang wa ai lam, shut taw ai htunghking makam masham ni hpe shawa dawtsa yawng nan jaw ai zawn nawn nna kamsham let hkan nang hkan sa (practicing) nga ai kaw nna dumhprang wa ai (awakening) lam, prat hta hkan nna galai shai (change) ra wa ai lam ni rai nga ai.

Madu Yesu prat a shawng daw de mung rawt malan labau ni law law nga lai wa ai raitim, Madu Yesu a hpang daw na lam ni hpe madung dat tang madun mayu nngai.

AD prat hta e shawng nnan Makam Masham uhpung uhpawng hpe rawt malan hpang wa ai gaw Madu Yesu rai nga ai. Israela ni a Yuda (Jewish) nawku htung gaw, dai prat a shawng e shaning hking hku nna ngang taw sai raitim, shanhte kata kaw shut taw ai lailen ni, shut taw ai myit masa ni, shut taw ai makam masham htung tara ni hpe shawa yawng gaw jaw ai hku sha hkap la let hkan shatup taw ai rai nga ai. Dai zawn shut taw ai lam ni hpe Madu Yesu madi madun wa ai shaloi, yawng gaw shi hpe sha mara shagun nna, hpang jahtum jawm sat kau ai kaw kre ai rai nga ai.

Dai hpe dumhprang wa ai majaw Madu Yesu a hpang hkan ai Hkristan ni pru wa sai. Shaning 300 ning ram gaw Hkristan ni mung ram ram zingri zingrat hkrum lai wa sai. Hkristan garai n tai shi ai shaloi masha hkum shagu gaw mi na htung hking makam lu ai hkrai rai nga ai. Dai kaw nna gumlau let, Hkristan makam masham hpe hkap la wa ai shaloi, tinang a jinghku jingyu, manaw manang, mare gyup yin a jahpoi asawng ai lam, yawng yawng e jawm zingri ai lam ni hpe hkam mana nna Hkristan tai wa ma ai.

AD 300 ning Hpang de, Hkristan tai wa ai Roma Hkawseng wa Constantine hku nna Hkristan makam masham hpe Tara shang masat ai AD 313 ning (religious toleration) hpang de gaw Roman Empire ting Hkristan ni n-gun ja wa nna Roman Catholic ngu Nawku Htung tara shang nga wa ai rai nga ai.

Dai hpang, Roman Catholic gaw Htung Tara gaw sharawt ai masa (Institution) hpe dinglai hkra madung dat wa ai majaw, mi na Madu Yesu matsun ai makam masham lai masa ni hte nhtan shai mat ai lam ni byin wa sai. Yuda makam masham hpe byeng na matu Madu Yesu shakut ai mung Htung Tara hta nau maju jung ai majaw rai nga ai. Makam Masham htung tara (Creed) hpe Mungdan tara hte langai sha shatai nna masha hpe je yang ai lam hta masha sat na tara du hkra nawku hpung kaw nna dawdan wa sai. Mungdan a tara rung ngu ai pyi laksan n nga ai sha Pope hte Bishop ni lit la kau ai. Hpang de Pope hte Bishop ni hta tinang na tinang hpyen dap ni nga wa nhtawm daru magam (Power) grau grau jat wa nna n hkru n hkra ai lam, tinggyeng akyu tam ai lam, masha sat ai lam, mara raw lekmat dut sha ai lam ni byin wa sai. Dai majaw, tsaban 5 kaw nna tsaban 15 laman hpe Ningsin Prat (Dark ages) nga nna pyi labau sara ni shamying da ma ai.

Dai zawn, shaning 1500 ning ram ngang grin taw sai Roman Catholic hpe rawt malan ai lam byin pru wa sai. AD 1517 kaw Martin Luther ngu ai Bishop wa a “The 95 Theses on the Power and Efficacy of Indulgences” ngu ai sumtang (report) ka shapraw nna rawt malan ninghkap hpang wa sai rai nga ai. Ndai sumtang hta dai ten na Roman Catholic a gram lajang (reform) ra ai masa 95 tup hpe madi madun da ai rai nga ai. (Dai ni na Roman Catholic gaw dai sumtang kaw lawm ai malawng maga hpe bai gram kau masai).

Hpang de, Uropa dan ting shara shagu hta dum hprang (awakening) wa nna, Roman Catholic hpe ninghkap nawng e, tinang a Mungdan shanglawt a matu Roman Empire hpe du hkra rawt malan hpang wa masai. England kaw mung Anglican ngu ai nawku hpung garan mat ai zawn, Germany kaw mung Lutheran nawku hpung ngu ai nga hpang wa sai. Dai ten kaw nna protestants ngu ai Hkristan nawku hpung ni shara shagu pru wa ai rai nga ai. Dai ni du hkra, n jaw n ang ai hpe ninghkap ai hku shawa n-gun madun ai hpe protest galaw ai nga nna tsun ma ai. Protestants ngu ai gaw Roman Catholic a Nawku Htung Tara (Creed) hte hkam la da ai Karai Masa (Theological concept) nkau ni hpe ninghkap nna rawt malan pru wa ai nawku hpung ni hpe tsun ai rai nga ai. Maga mi tsun ga nga yang Makam masham shanglawt (Religious Liberty) lu ai ni, ngu nna mai tsun nga ai.

Dai zawn rawt malan ai hkrun lam gaw grai pyaw ai n rai, Uropa dan ting hta Roman Catholic Nawku Hpung ginjaw kaw na Pope a hpyen dap ni a zingri zingrat sat nat ai lam ni laja lana byin wa sai. Mare ting ting hpe noi sat kau ai, zingret de ret di kau ai, ju sat ai, nhtang hku shajoi da nna mare kaang kaw yawng hpe madun da ai, shinggyim masha prat hta zingri ai hpan hkum dik aten nan rai sai, nga nna labau sara ni tsun ma ai. Dai zawn re ai tsin yam kaw nna lawt na matu pru sa wa ai ni gaw, Pacific namudara hpe rap di nhtawm Amerika Dan (America Continent) de du wa nna, dai ni Dingdung Amerika dan na Mungdan (United States of America and Canada) ni paw pru wa ai rai nga ai. Tinang a hkam la ai makam masham hpe lashum lanoi nna, Namudara hpe lai di gwi ai atsam gaw mau hpa rai nga ai. Ya na prat zawn rai nna, ‘kaning sawn ai shara re’ ngu ai hpe tau hkrau chye tawn nna sa mat ai n rai, tinang a daidaw buga hta nga n mai na daram zingri wa ai majaw mi di chyip rawt sa wa ai rai nga ai.

Dai majaw Amerikan Asuya gaw ‘freedom and justice’ ngu ai hpe grai manu shadan ma ai. Amerikan Mungdan a gawda tara (constitution) mung Amerika kaw shawng ningnan gawde ai Hkalup Hpung a gawda tara (Church Constitution) hpe lakap nna galaw shachyaw hpang wa ai rai nga ai. Hpang daw de bai gram lajang ai lam kaji kajaw nga tim, ru pawt gaw mi na Freedom and Justice ngu ai npawt hta ru jung da ai rai nga ai. Dai hte maren, Mungkan Hkalup Hpung ginjaw (Baptist World Alliance) hta e, “Freedom and Justice” ngu ai ga baw hpe ahkyak kaba shatai nna, Dap Komiti kaba (Division) langai mi hpaw da ma ai.

Ndai tsaban 21 hta, shaning 10 ning laman shanglawt lu wa ai Mungdan lahkawng nga wa sai. Dingda Sudan (South Sudan) Mungdan a rawt malan hkrun lam hta n-gun tai wa ai gaw, tara rapra ai lam n nga ai, adip arip rai nna masha sat, zingri zingrat re ai masa ni a majaw rai nga ai. Dingda Sudan mungchying sha ni dai hpe n kam hkam wa ai shaloi, shanhte shanglawt lu hkra galaw mayu ai myit ni rawng wa ma ai.

Sinpraw Timor (Timor-teste) mungdan mung Indonesia Asuya hpyen la ni e adup zingri, sat nat ai  hpe hkam jin wa ai shaloi, shanhte kata kaw atsam marai ni pru wa ai. Masha wan mi ram (anhte amyu ni ram) sha nga ai Amyu bawsang langai mi wa Mungkan hta nambat mali mungchying shawa (Population) law dik Mungdan asuya langai hpe ninghkap gasat gwi ai myit ni rawng wa ma ai.

Rawt malan ai lam shagu gaw jaw ai ngu nna n mai sawn la tim, awngdang ai rawt malan labau shagu hpe yu dat yang, ‘dip tawn ai kaw nna lawt lu sai (Liberation)’ ngu ai lachyum ni hpe mu lu nga ai.  Rev. Nngai Gam tsun ai gaw, “dip tawn ai sha nga dingsa gaw rawt malan ai mung nga na sha re,” nga ai.

Lahta na rawt malan labau ni hpe bai maram yu dat yang, shinggyim masha shagu gaw, n kam hkam ai myit ni katu pru wa ai shaloi kade kaba ai uhpung uhpawng, kade ngang grin taw sai ngu nna sawn da ai makam masham hpe raitim, rawt malan gwi wa ai lam re. Maga mi hku tsun ga nga yang, ‘Rawt Malan Ai’ ngu ai gaw dumhprang wa ai (Awakening) lachyum mung rai nga ai. Ya hte byin nga ai Arab Mungkan rawt malan hkrun lam hpe shiga dap ni gaw Arab Mungkan dumhprang wa ai lam (Arab Awakening) nga nna shamying ma ai. N chyoi n chye shi ai shaloi gaw, tinang nga taw ai mabyin masa ni gaw jaw taw ai sha shadu chye nga ai. Dai hpe n jaw ai hku mu chye wa ai shaloi gaw gumlang mayu wa ai.

Moi de anhte Buga hta Porter shabrai bang ra ai lam ni, Porter sa ra ai lam ni gaw Mungchying shawa a lit nan shadu ai rai nga ai. Raitim, dai hpe n jaw ai hku mu wa ai shaloi gaw n kam hkam wa ai. Dai ni, Myen mung kata kaw e, dai zawn rai nna, n jaw taw ai hpe jaw ai hku nawn nna, nga taw ai Mungchying shawa law law naw rai nga ai.

Ya na Myen Mung a Gada tara hpe mung jaw ai hku sawn da ai ni grai law ma ai. Tara rapra ai lam n lawm ai Gawda tara (constitution) shagu gaw lani mi ten hta bai brun mat chyalu sha re. Shaning kade na hkra gawgap da ai rai rai, Masha shagu hta dai hpe n jaw ai hku chye na wa ai shaloi, masha shagu hta tinang a lu ging lu mai ai ahkaw ahkang hpe chye wa ai shaloi, tengman ai lam a matu rawt malan ai ni gaw bai pru wa na sha rai nga ai. Dai majaw, mungchying shawa yawng hte kaw, chyoi chye lu ai (awareness) atsam hpaji lu la ra ai.

Shinggyim Masha Ngasat hte seng nna hkaja ai (Anthropologist) hpaji ninghkrin ni tsun ai gaw, Mungkan ntsa na Amyu Bawsang (Ethnic) nkau ni mat mat wa nga ai, nga tim, maga mi de, Mungkan Wunpawng Hpung (United Nations) kaw nambat 2 mungkan majan a hpang Mungdan ni lani hte lani law jat wa ai hpe yu ai shaloi, dip da hkrum ai kaw nna lawt wa ai ni mung lani hte lani jat wa ai masa hpe mu lu nga ai.

Anhte amyu sha ni mung ndai hku nna, n hkru n hkra ai hku sha uphkang ai Asuya nga dingsa gaw lani mi na ten hta Jinghpaw Wunpawng Gumrawng Gumsa Mungdan (Democratic Republic of Kachinland) ngu ai pru wa na ra ai.