Kachinreview

Mungkan hta makam masham kaba yawng Asia mung kaw na paw pru wa ma ai.  Hkristan makam masham gaw AD 30 daram ten Palestine mung e Yesu Hkristu kaw na hpang wa ai rai nga ai.  Islam makam masham gaw AD 500 daram hta Arabia e Mohammed kaw na hpang wa sai rai nga ai.  Buddha makam masham gaw BD 500 daram India mung dingdung daw Himalaya bum mayan mungdan e Gawtama Buddha wa kaw na hpang wa sai rai nga ai. Shinto makam masham gaw Japan mung e paw pru wa nna Japan masha ni hkan sa ai makam masham rai nga ai.

Seikkism(Seik makam masham) gaw India mung Panjab (Hkanu manga ginra) e nga ai Panjabi amyu mahsa ni hkan sa ai makam masham rai nga ai. Moi prat na Persia mung, ya Afghanistan e Zoroaster ngu ai wa kaw na Zoroastranism makam masham paw pru wa sai rai nga ai. India mung e masha malawng maga nawku kam sahm ai Hinduism(hindu makam masham) gaw shinggyim masha nnan nga hpang wa ai aten kaw na nga sai ngu tsun nga ma ai. Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw moi shawng de nat n jaw ai, dusat dumyeng hte ga hkrum nna, nat ni hte gaw ju majat jinghku masa hku sha kanawn mazum ai lam chye lu ai. Miwa amyu masha ni gaw Confucianism hte Taoism makam masham hpe hkan sa ma ai.  Miwa masha ni kaga makam masham de gale mat tin Tao makam masham hpe nkau da ai sha kaji kawoi ni a lup kawan ai lam hte Confucius a sharin shaga ai hku tinang a kanu kawa, sara , du salang myitsu ni hpe grai chye hkungga ma ai.  Buddha makam masham kaw na Hkristan shangwa ai ni mung tinang kanu kawa, sara ni hpe grai chye hkungga nga ma ai.

Miwa mung hta gumchying gumsa du ni up hkang ai prat laman hpaji ninghkrin ni grai pru ai.  Dai ten hta sinna mung de mung hpaji ninghkrin ni pru ma ai. Dai aprat lahkawng hpe (the Age of Reason and The Age of Enlightenment) Hpaji hte makam masham paw pru ai prat ngu shamying ma ai.  Miwa mung na Confucius ngu ai wa gaw asak aprat ugut gu  hkra nga nna mung masha ni hpe sharn shaga ai laika, du salang ni hpe shadum sharin ai laika, ma kanu kawa, jinghku shada hku  hkau kanawn mazum ai lam matsun ai laika amyu myu hpe ka da sai.  Miwa hkawhkam ni a man hta mung myi man pa arawng lu ai hte tsawra hkungga shagrau hkrum lai wa sai. Shi a sharin shaga ai laika ni hpe lachyum hpyan ai laika mung hti n dang hkra prau wa sai.  Dai majaw Confucius hpe jan hte shadawn da ma ai. Shi dingla wa yang shi a hpang hkan ni gaw,"Sara Kaba e, ndai prat hte seng nna shinggyim masaha ni nga sat nga sa lam hpe nang grai hkum tsup hkra tsun sharin ya sai. Htawm hpang prat na lam mung naw tsun sharin da ya mi," ngu hpyi ma ai da.  Confucius gaw,"Ndai prat atsawm nga jang htawm hpang prat tsawm rai na re," ngu nna sha bai htan sai da.  Confucius hte rai prat nga lai wa sai sara kaba langai mi nga ai. Shi a mying hpe kadai hkrak n chye ai majaw Lao-Tsu(sara) ngu sha shaga ma ai.  Shi gaw ndai prat a l am hte htawm hpang prat a lam ni hpe amyu myu tsun sharin ya sai.  Hpang jahtum shi nga ai Miwa mungdan na hkawhkam wa shi hpe n ra ai majaw asak lawt na matu hprawng ra sai.  Dai mungdan kaw na lagyim hprawng na ngu lamu ga jarit de du yang, lamu ga jarit sin ai hpyenla wa Lao-Tsu hpe hkap chye yu kau nna, sara kaba kanang sa na? ngu hkap jep ai.  Hkawhkam wa kaw na hprawng makoi mat na lam tsun jang, dai lamu ga jarit sin ai hpyen la kasha gaw,"Sara Kaba nang grai manu dan ai hpaji ga ni grai sahrin ya tim , laika yan mi mung n ka da ai majaw, n ang pru hkawm mat jang hpa n ngam na re.  Dai majaw nta de naw bai nhtang wa nna, na a sharin shaga ai lam ni yawng hpe laika buk kaji kaba ka da ngut jang she pru ahkang jaw na," ngu dat sai.  Lao-Tsu gaw dai kaw nan dung htit rai nna,maisau hte hpawng-tin hpyi la nhtawm shi a sharin shaga ai lam yawng hpe kadun dik laika man 25 tup shagyin ka ya sai. Dai hpang hpyen la wa shalai dat ai ta Lao-Tsu kanang de du nna galoi gara hku si mat ai hpe kadai n chye sagawn la lu masai.  Lao-Tsu a laika gaw dai ni Dao ngu ai Tao makam masham a chyum laika buk tai wa sai.  Dai Dao laika hpe daw masum garan lu ai.  Daw mi gaw kanu kawa hte kashu kasha, mung masha hte asuya, salang hte ma, madu hte nchyang mayam, sara hte jawngma gara hku madat mara kanawn mazum na lam ni lawm nga nna masha shagu asan sha chye na loi nga ai.  Daw lahkawng ngu na hta gaw lachyum amyu lahkawnghkawng mai shaw la nna chye na yak ai ga ni rai nga ai.  Dai hpe Lao-Tsu a hpanghkan jawngma ni lachyum hpyan yang lachyum amyu lahkawng hkawng pru ai majaw gara mahtang jaw ai ngu chye ginghka na yak nga ai.  Masum ngu na daw gaw Lao-Tsu hpa tsun mayu ai pyi kadai n chye na ai ga hkrai hpring nga ai.  Dai majaw ndai daw hpe Lao-Tsu a jawngma ni gaw n mat n hten hkra chyet matsing nna lachyum hpyan shakut ma ai.  Dao hpe Tauk-Te-Chyin ngu shamying ma ai.

Mungkan hpe gale  kau ai laika ni hta Darwin a Origin of Species, Kark Marx a Communist Manifesto, Muhammed a Koran, Mawhe a Pentateuch, Hkristan ni a Chyoi pra ai Chyum Laika ni lawm nga ai. Nkau mi laika man hkying lam hti nna htat nga ai. Nkau mi laika man tsa lam hti nna htatnga ai. Lao-Tsu laika gaw laika man 25 sha lawm ai rai tim mungkan hpe gale kau lu ai laika jahpan hta shang nga ai. Jinghpaw Wunpawng sha ni moi prat hta nhtoi hkren hkren dap hkun grup-yin dung jahta nna nga pra hkrat wa ai rai nga ai. Dai hpe n-gup mungga labau oral history ngu shamying ma ai.  Dai majaw Jinghpaw Wunpawng sha ni a dakkasu gaw daphkun re ai nga nna mung tsun kajai ma ai.  Rai tim ka matsing da ailam hpa n nga ai majaw Jinghjhpaw Wunpawng sha ni a labau ganoi noi shamat kau wa sai.  Dai ni anhte a lam cye mayu yang anhte hpe up sha lai mat wa ai British labau dum de sa sagawn ra na masa nga ai. Moi chyawm gaw laika n lu nna ngu ga.  Ya laika lu sai. Majoi mi tsun jahta nna n hkoi mat na matu laika ka ga.  Anhte ka ai laika maisau pa 25 sha rai tim mungkan hpe gale kau lu ai laika n byin wa na ngu kadai tsun lu na kun?