Kachinreview

Mungkan ga ntsa e ya yang shaga nga ai ga amyu 12,000 jan nga ai kaw na amyu 2,000 daram gaw laika lu la sai rai nga ai. Ndai laika lu la sai amyu 2,000 gaw mungkan masha yawng a 98% daram rai nga ai.  Ngam ai laika garai n lu ai amyu 4,000 daram gaw mungkan masha yawng a 2% daram sha rai nga ai.  Dai hta na nkau mi gaw tinang a ga hpe ma ni n chye shaga mat sai.  Gumgai dingla nkau mi sha chye shaga mat sai majaw si mat wa magang ai amyu ga(dying language) ngu shamying ma ai. Masha amyu nkau mi gaw yawng rai yang marai 100 pyi asak n hkrung mat sai.  Dai majaw ndai zawn re ai amyu masha ni a matu laika n galaw ya ra sai ngu masat hkrum nga ai.  Rai tim amyu langai mi a ga hpe ma ni, ramma ni, tinang a dum nta hkan, mare buga poi shingra hkan naw shaga ai rai yang dai amyu masha marai 100 n hpring tim asak  hkrung ai amyu ga(living language) ngu masat nna laika galaw ya mai nga ai.  Hpa majaw nga yang du na ra ai aten hta dai amyu ga shaga ai masha law htam wa nna amyu kaba mai byin wa ai majaw mai byin masa prospect kaja ai ngu sawn ya ma ai.  Amyu langai mi laika n lu yang shanhte a htung hking ni hpe shanhte a ga hku n mai ka matsing da ai majaw kaga amyu masha ni a ga hte ka da ai daram sha ngam na rai nga ai.  Dai hta n-ga dai amyu hta laili laika  ngu ai n nga ai majaw kaga amyu masha ni a laika hpe sha shap lang ra nna, rawt kaba lam hta dang ai lam ni byin nga ai.  Mungkan labau hpe yu yang laili laika shawng lu ai amyu ni gaw laili laika n lu ai amyu masha ni hpe ka-up dip sha lai wa ai hpe mu lu nga ai.

 

Dai majaw laika lu la ging ai amyu masha ni hpe laika galaw ya ai gaw masha shada tsaw ra manu shadan  hkat ai lam rai nga ai.  Na a ga hkum shaga, ngai na ga sha shaga ga, na a laika n galaw ra sai, ngai na laika grai kaja dik ai jawm lang yang ram sai, ngu ai myit masa gaw masha amyu shada dip sha hkat mayu ai tinggyeng myit masa rai nga ai.  Dai majaw mungkan ntsa e shaga ai ga amyu myu  hpe sawk sagawn nna laili laika gyin shalat ya ai Linguistics hpaji hpe prat ram ai rama ni sharin  hka ja la nna mat wa magang ai amyu masha ni hpe n mat mat hkra jawm karum la mai nga ai.

Linguistics ngu ai  hpa rai ta?  Masha a n-gup kaw na shapraw ai nsen yawng hpe sen laika phonetics symbols ni hte ka  matsing la nna dai amyu masha ni a ga manaw, ga hkrang ni hpe sawk tam hka ja ai hpaji rai nga ai.  Laika garai n lu ai  amyu masha ni a ga hpe rai tim ndai nsen laika phonetic symbols ni hte mai ka matsing la nga ai.  Shawng nna shata mi daram gaw nsen amyu myu hpe consonants(B,D,G,H,etc.), vowel(a,e,i,o,u etc.) garan nna dai nsen laika hku ka sharin shaman ra ai. Dai hpang nsen amyu hkum hkra hpe chye tsun shapraw ra ai.  Nsen ni hpe chye gingghka ai hpang nsen nem tsaw hte nsen shada matut mahkai ai lam(phonology) mung bai sharin la ra ai.  Dai hpang  ga hkum hte ga yan ni gaw gap da ai hpe hkaja ai(grammar) mung bai sharin la ra ai.  Shinggyim masha ni shaga ai ga gaw dai amyu masha ni a  nga sat nga sa hte matut nga ai majaw shinggyim uhpung ga hpaji(Socio-linguistics) hpe mung matut sharin la ra ai.

Ndai daram shata lahkawng sharin chye la ngut jang, tinang n chye shaga ai amyu masha langai mi a ga hpe lani mi aten la nna ketset(cassette) hte sa rim la na rai nga ai.  Ketset hte rim da ai hpe tinang a gawk de la wa nna nsen laika hku gale ka ra ai.  Hpang shani gaw atan gawk (classroom) hta dai amyu ga hku kaga manang ni hte shaga dan ra  na rai nga ai.  Professor sara kaba gaw dai amyu ga shaga ai masha langai mi hpe shaga da nna jawngma ni shaga ai ga brat, n  brat, jaw n jaw, madat maram shangun na rai nga ai.  Shaga ai ga brat, n brat hta hkan nna professor sara kaba a gaw amat(marks) jaw na rai nga ai.  Dai hpang mungkan ntsa e kadai mung n shaga yu ai ga langai mi gyin shalat nna grammar nnan hte minute 15 daram shaga ai sanpoi hpe htai ra na rai nga ai.

Linguistics hpaji hpe chye chyang la sai wa gaw laika garai n lu ai amyu masha ni kaw sa nna lata san da ai ga hkum 50, shing n rai, 200, shing n rai 400 shing n rai 500 hpe sa san nna ketset(cassette) kaw rim bang wa na rai nga ai.  Dai amyu masha ni buga langai hte langai shag ai ga loi li shai  hkat ai dialects ni hpe jahkum nna nsen rim la ra nga ai.  Dai hpang gara buga na ga hpe law malawng jawm chye na ai ngu ai hta hkan nna, gara buga ga hpe laika gyin shalat ya na ngu ai daw dan ra nga ai.

Laika kanu gyin shalat ngut ai hpag shawng nnan  hti laika primer hpe ka lajang shapraw ya ra nga ai.  Laika galaw shapraw ai shaloi dai amyu masha ni hta na myitsu salang, hpaji jaw ni hte rau n galaw jang, gyin shalat da ya ai laika hpe kadai n lang ya ai majoi mi aten gumhpraw shama kau chye nga ai. Dai hta n-ga, amyu lakung kaga ni mung masha loi mi sha nga tim laika lu la may ai majaw, shada manawn masham lam byin pru chye nga ai.  Kalang lang laika galaw ya ai wa hpe amyu sha ni shada da  myit  hkrum kahkyin gumdin lam lam jahten ya  ai ngu nna hpyen zawn nawn chye ma ai.  Kalang lang mung up asuya ni hku nna shnaahte tara shang laika hkum hpe lang shagun mayu ai majaw asuya laika 0fficial language alphbet hte n bung ai laika si laika hkum hku galaw da ai laika ni hpe pat hkum chye nga ai. 

Laika lu la ai hpang hti na laika law law ka shapraw ya ra ai.  Hka hpung-yawt kung na matu hka law law nga ai kaw hpung-yawt shman ra ai hte maren laika hti kung hpan wa na matu laika buk law law hti ra ai.  Hti na laika n nga jang chye la sai laika hpe aloi sha bai malap kau nna hpang de kadai mung n kam sharin la chye nga ai.  Shing n rai, lu galaw shapraw da sai amyu sha laika langai mi gaw hkung-ran poi shaga laika, ma hkalum poi shaga laika, nta dingshawn poi shaga laika hte lasu su laika ni hta sha asung jashawn ai kaw du chye nga ai.  Dai majaw laika lu la sai amyu masha ni gaw tinang amyu a  maumwi mausa, labau htunghking, ga shagawp, ga malai, hpaji lam, hkamja lam, kanawn mazum lam, hkai lu hkai sha lam, sut hpaga lam, makam masham lam, mung masa lam ni hpe law law ka ra nga ai.  Mahkrum madup law sai gumgai dingla ni, amyu sha ningbaw ningla ni, hte mungkan shara shagu hkan du hkawm yu sai ni gaw tinang a laika hte mahkrum madup, hpaji hparat ni hpe ka matsing nna dip shapraw ra nga ai.  English laika, Thai laika, Japan laika, Hpransit alika, German laika Miwa laika, Malay laika, India laika ni hte ka da ai manu dan ai hpajini hpe tianang a mayu ga hku gale ra nga ai. Laika garai n lu ai amyu ni a matu mung laika gyin shalat ya ra nga ai.

Ndai hpaji hta myit lawm ai masha ni gaw Linguistics sharin ya ai dakkasu hkan sa sharin la nna amyu sha law law hpe karum, daw jau mai nga ai.  Bachelor degree langai ngai (BA, BSc, BTh, etc.) lu da ai wa gaw MA Linguistics hpe 2 ning laman shangut la mai nga ai.  Dai hpaji sharin na matu English (TOEFL 550) hte computer loi li chye da ra nga ai.  Hkrak madi shadaw ai masha nga yang jawng lung jarit hpe Summer Institute of Linguistics(SIL) kaw na htawk ma ai.  Degree langai ngai n lu tim English laika chye  ai ni gaw aten kadun Linguistics course hpe shata 3 chyen, shing n rai shata 9 sharin la nna SIL ni hte lata gindun amu galaw mai nga ai.  Magrau grang ningtawn nna Linguistics hpaji hpe sharin jat la mayu yang PhD degree hpe research galaw nna bungli galaw let shangut la mai nga ai.