Kachinreview

Tara kasa kaba Slg Mahaw Hkun Sa hte San Htai Lamang

Daini na ten Myen Asuya a 2008 Constitution hte Ga Jarit Sin Dap masing a majaw, wunpawng mung masa uhpung ni, ningmu n'bung, ladat shai, yaw shada lam pandung nhkrum ai lam ni byin taw nga ai hpe mu lu ai. Grau n'na BGF hpe hkap la ai wuhpung ni hte n'hkap la ai wuhpung ni ngu, ga garan nga sai. Ya na zawn re masa hta, wunpawng myu sha ni a mung masa hkrun lam lam yit nga ai re i? wunpawng myu sha ni a mung masa pandung gaw hpa re ta? rawt malan awngdan na matu, gara ladat hte hkawm sa ra na? ngu ai mahtai hpe shapraw lu na matu, America mung, Indiana Daksu, Michael Maurer School of Law kaw, Visiting Scholar hku nna, mungdan gawda ai tara hpaji hte Federalism hpaji ni hpe sharin hka ja nga ai Slg Mahkaw Hkun Sa hpe Kachin Review kawn san htai ai lam galaw da ga ai.

Slg Mahkaw Hkun Sa gaw moi de Tara kasa kaba (Advocate) langai  rai n’na, 1988 Myen Hpyen Asuya A-na zing la kau ai hpang, mung masa wuhpung ni hpaw na matu ahkang jaw ai shaloi, Jinghpaw Mung, Mungchying Sha Dimokarasi Kongret (Kachin State, National Congress for Democracy-KNCD) hpe woi hpaw wa ai woi awn salang langai rai nna, dai KNCD pati a Amu Madu Kaba langai rai nga ai. KNCD pati gaw, 1990 Ra Lata poi kaw, ginra masum (Myitkyina lahtaw daw, Chipwe hte Sumprabum) kaw Me dan mat ai mung masa wuhpung langai rai nga ai. 1991 ning kaw, hpyen asuya hku nna, htawng shi ning jahkrat dat nna, htawng kaw na le wa ai hpang maigan mung de le wa nhtawn, myu sha lam yang kaw tsap let myu hkye, mung hkye matsin hpe shakut shaja nga ai salang langai rai nga ai. Ya yang e  the Kachin National Council , Kachin National Organizoation a General Secretary  hku n’na maigan nga hpu nau bawsang amyu ni hte Myen Mung Federal Democracy lu na matu shakut ai lam hta lam amyu myu hku n’na ap nawng nga ai re. Dai hta n'ga, Slg Mahkaw Hkun Sa gaw the Kachin State Constitutional Drafting Committee a ningbaw hku n’na Jinghpaw Mung a gawda ai tara kanu (nhprang) hpe mung woi awn let ka lajang nga ai re.

(1) KachinReview: Shawng ningnan Slg Hkun Sa ap nawng galaw nga ai KNO, KCDC wuhpung ni hte magam bungli ni hpe kadun dawk shachyen ya rit?

Slg Hkun Sa: KNO gaw jinghpaw mungdaw awngdawm ahkaw ahkang (independence) lu na matu re. Raitim Myen, Sam, Hkang, laga hpu nau ni hte myit hkrum myitra, jet ai mung hpawn (federal democracy) mungdan gawgap na matu, yaw shada ga ai. KCDC a magam bungli gaw Federal Democracy mungdan gaw gap yang, tinang baw sang myusha mungdaw gawda tara (constitution) gaw ahkyek ai hte maren, wunpawng myusha ni kaning re gawda tara hpe ra sharawng ai ngu hpe hkyen lajang ka lajang nga ai ga re.

(2) KachinReview: SPDC a 2008 Constitution hpe Kachin politics hte shingdaw nna sanglang dan rit?

Slg Hkun Sa: 2008 gawda tara gaw No.1 ahkyek dik ai gaw mungdaw ni hpe gawda tara ka na ahkang tsep kawp n’jaw da ai. Myen mung ting hta, gawda tara 1 sha nga n'na, Naypidaw ginjaw asuya kaw jahkrat dat ai upade hpe yawng hkan nan galaw ra na, ngu ai lachyum re. Jet ai Federal mung hpawm mungdan ngu gaw division of power ngu ai ginjaw Asuya hte mundaw Asuya ni lapran A-na garan da ai lam ni nga ra ai. Ngut na mungdaw ni hpe ginjaw asuya  kawn jum tek dawn da ai “centralization” ngu ai n’byin hkra, gawda tara kaw e mungdaw the ginjaw asuya Ana ni hpe atsawm garan da ra ai.

No.2 ngu na gaw 2008 constitution hku nga yang, jinghpaw mungdaw kata mung masha ni lata dat ai dakkasa ni nga ai rai tim, ginjaw asuya kaw n’na President wa lata ai hpe mung hkap la ra ai lam ni nga taw ai. Ndai gaw hpa mang hkang I nga yang, No.1 gaw democracy practice hte nbung pre ai. No.2 gaw self-determination ngu ai tinang mungdaw kata tinang mung masha ni ra sharawng ai hku uphkang lu na ngu ai mung masa ahkaw ahkang hpe, ginjaw asuya kawn, Ana gashun da ai hte bung taw ai. Ndai zawn re ma byin gaw moi U Nu Asyuya lak htak hta, kalang byin lai wa sai. Gawda tara kaw dai hku n’ka da tim, U Nu kawn Slg Wa Baw Zau Rip hpe Jinghpaw Mung asuya a Ukahta hku n’na galaw shangun dat ai. Ginjaw de n'na yawng jum tek kau ai lam re.

(3) KachinReview: 2010 Election Laws hpe gaw gara hku mu mada kun? Ya du hkra Election galoi galaw na nga mung nchye lu ta ai gaw, Myen Hpyen Asuya a masing hpe gara hku mu mada ai kun?

Slg Hkun Sa: Election Laws ngu ai hta No.1 (participation) gara hku shang lawm mai ai ngu ai gaw ahkyek dik htum re. Dai majaw ra lata poi galaw ai nga ai hte oppsotion parities yawng hkra shang lawm ra ai. Shang lawm mai hkra galaw ra ai. Raitim SPDC a Election Laws gaw opposition parties ni n’lu shang lawm hkra, amyu myu hku nna pat tawn da ai hpe, mu lu ai. Dai gaw ya kaw n'na Free and fair nbyin taw nga sai kumla re.

(4) KachinReview: Suu Kyi woi awn ai NLD party gaw Election n'lawm na dawdan ai. Dai hpe gara hku mu mada ai?

Slg Hkun Sa: Ndai kaw e ngai mu mada lam lahkawng nga ai. No.1 hku nna, NLD gaw 1990 Election hta mung masha lata da ai uhpung kaba re. Rai yang ya SPDC na Election laws gaw opposition parties ni hpe nlu shang lawm hkra, galaw da ai lam ni nga ai re majaw, Opposition yawng hkra lu lawm hkra, NLD ndai zawn dawdan ai gaw, jaw ai. Galaw ra ai magam bungle langai mung re.

Teng nga yang SPDC a constition gaw anhte baw sang amyu ni na matu pi, grau n’kaja ai. Mungkan hta Electoral System amyu myu nga ai. Anhte mungdan zawn re baw sang amyu law law nga pra ai baw shara gaw Propotional Electoral System ngu ai, Myen ga hku “achyo-chya-me-pe-tsanit” hte Election hpe galaw ra ai. Shaloi she, amyu kaji (minority) ni mungdan rapdaw kata de, mai shang lawm na, masa nga na. Dai majaw SPDC a constition hte election laws gaw amyu kaji ni lu shawng lawm na matu masa n'jaw da ai. Masha grau law ai amyu ni election hta dang ai baw system rai nga ai.

(5) KachinReview: Anhte wunpawng wuhpung rai nga ai KSPP gaw Election shang na re lam chye lu ai. KSPP a leadership, masha n'gun, policies ni hte seng n'na, gara hku mu mada ai. Shan hte gaw shang lawm gying ai i? N’shang lawm gying ai i?

Slg Hkun Sa: KSPP na policies hte yaw shada lam hkrang ni hpe, ya du hkra, ngai gaw n’lu mu hti taw ai re. Dai majaw tsun na yak taw ai. Anhte tsun nga ai gaw gawda tara gaw n’kaja ai, grau n’na gaw anhte bawsang amyu ni a matu ahkaw ahkang jaw da ai lam hpa n’nga ai, ndai constitution hpe gram ra ai, dai grau ahkyek ai ngu ai re. Election shang na, n’shang na hte seng n’na gaw, kaja wa mung masha a matu kaja wa galaw na, jet ai federal democracy byin wa hkra, galaw na, nga jang gaw, ngai hku n’na gaw hkum shang mu law hpa law ngu gaw nkam tsun ai le.
Kaja wa ndai parties ni gaw mung masha a matu galaw mayu ai ni re i, kadai gaw hpa baw akyang nga ai, ngu gaw, mung masha ni chye na re. Dai majaw, mung masha ni mung, ndai gaw tinang manang re law, jinghku re law, ngu lata ai hku n’re sha, kaja wa mung masha akyu ara hpe gawng malai tai na, kaja wa galaw ya na, masha hpe lata na, grai ahkyek ai.

E ndai kaw e, nye ningmu  langai gaw, kaja wa mung masha a matu galaw na wa gaw, Myen hpyen ningbaw ni hte mung, mang hkang byin wa na re majaw, htawng rawng ai de mung, grau ni wa na re ngu, mu ai le. Dai majaw ra lata poi shang na ni hpe sadi jaw mayu ai gaw, tinang ting gyeng akyu a matu gaw, hkum shang mu. Shang nna, mung masha a akyu mung, n’galaw jang gaw, mung masha hte nan hte mang hkang byin na re. Awng dang na n’re. Mung masha gaw lata tawn ai masha ni hpe, bai dawm na, ahkang nga ai. Shaloi gaw, labau kaw mung mying hten na, labau n’tsawm mat na re.

(6) KachinReview: KSPP Election kaw dang na masa nga ai ngu mu ai i?

Slg Hkun Sa: Ngai hku na gaw policy hpa re ngu, n’chye taw ai majaw tsun yak ai. Tim KSPP kaw e buga shagu de na Myen Sam myitsu salang ni du hkra lawm ai nga na ai. Raina mung masha ni gaw chyan-hput USDA (Union Solidarity and Development Association) ngu ai gaw hpa re ngu hpe chye na re. USDA kaw gaw jinghpaw ni mung nau n’lawm ai nga, na ai le. Dai majaw Jinghpaw mung kaw KSPP dang na re ngu gaw shadu ai.

Ngai hku n’na mung masha hpe tsun mayu ai gaw anhte ralata poi kaw e vote jaw sana nga yang, No.1 wuhpung wuhpawng hpe yu ra ai. Dai wuhpung wuhpawng a policies hpe yu n’na, kadai hpe vote jaw na ngu ai hpe mung masha ni daw dan ra na re. Ya chyan-hput USDA, hte Tswan-Aa-Shin ni gaw anhte yawng chye ai the maren, Myen Hpyen Asuya a lakung lakap ni rai taw nga ai. Dai kaw masha kaja lawm ai, mungtsaw myu tsaw ni lawm ai nga tim, shan hte gaw lahta kaw sa wa ai, wuhpung a policy hpe hkrang shapraw galaw ai ni re, hpe chye tawn ra ai.

(7) KachinReview: SPDC a BGF masing hte seng n'na gaw gara hku mu mada kun? Wunpawng Wuhpung makau mi gaw hkap la n'na, KIO langai sha n'hkap la ai nga taw nga ai.

Slg Hkun Sa: Rawt malan ngu ai gaw yu maya pru wa ai wuhpung n're. Pandung nga ai mung masa wuhpung re. Mung masa jahta n’ngut ding sa, tinang ra sharawng ai pungdung n’du dingsa gaw BGF Myen a n’pu de n’mai shang ai. Hpa majaw nga yang, ndai BGF masing gaw, bawsang amyu hpyendap yawng hkra hpe, Naypidaw Myen Hpyen dap a uphkang ai n’pu kaw nga ra ai, nga lawm ai. Naypyidaw de na commander-in-chief a order hpe madat ra ai.

Bai n'na 2008 Constitution gaw Myen hpyen ana-shin asuya ngam grin hkra, tara shang byin wa hkra hku n’na galaw da ai re majaw, shi n’pu kaw shang sai kaw na gaw, tsit-ana-shin grau ngang kang hkra, hkan galaw, makawp maga ya ai the bung ai. "Tawn ai kaw nga, shaga yang sa, shangun ai hpe galaw, jaw ai hpe sa, ga hkum htang shaga” ngu ai masha gaw gwi hpe daru ai masa de du mat wa na. Ndai zawn re mabyin gaw moi ma byin lai wa sai. Moi de baw sang amyu sha hpyen dap ni ngu ai nga ai. Dai baw sang amyu hpyen dap ni hpe moi Myen Asuya gaw gau ngwi ngwi masa galai galai rai, hpang jahtum e, baw sang amyu hpyen dap ni hpe dawm kau ai.  SPDC a madung yaw shada ai lam gaw, Myen mung ting hpe amyu langai mi sha, ka-up, up hkang ai, mungdan hpe gawgap na masing re. Asan sha tsun ga nga yang, Bama Empire hpe bai gaw gap an matu yaw shada n’na galaw taw nga ai re. Dai majaw Burma Empire hpe gawgap taw nga ai, founder rai nga ai dai hpyen dap a npu kaw wa shang lawm sai ngu kaw na gaw, anhte wunpawng amyu ni gaw, le hte let gau ngwi mat mat wa na re.

(8) KachinReview: BGF masing n'jaw ai re majaw, SPDC hte KIO, UWSA, laga baw sang wuhpung ni lapran gara hku mahtai tam ra na rai?

Slg Hkun Sa: Kaja wa Myen mung dan simsa lam, Amyu baw sang ni lapran, tara rap ra ai mung masa mahtai hpe, ra sha rawng ai rai yang gaw, SPDC a BGF masing hpe jahkring kau ra ai. Mung masa parties, ceasefire groups, non-ceasefire groups ni yawng hte bawng ban jahkrup n’na, 2008 consition hpe gram ra ai. Ngup aga the sha gau ngwi galai shai mat wa na re ngu hpe, kaji mi pi n’mai hkap la ai. Ya ndai Tai-Mu wa nga ai shaloi gaw amyu mi nga, hpang na Tai-Mu bai galai jang gaw, Aw.. dai moi na Tai-Mu tsun ai ngai hte n'seng ai, ya ngai tsun ai hku, hkan ra ai, dai zawn, gale galau policy hte galaw taw ai re. Laika hte hkrak sen htu tawn ai Panglong Agreement hpe pi, Panglong ngu gaw, lai mat sai, n’mai lang mai sai, nga tsun ai le. Ndai zawn gale galau ntara ai hku woi galaw nga ai hpe, tinang hkap la yang gaw, tinang sha, manya re. Kalang masu katut yang, masu ai wa a mara, lahkawng lang masu yang, kam shut ai wa a mara she rai sai. Dai majaw, dai ram labau hpe chye taw n’na, BGF hpe hkap la dat yang gaw, dai gaw tinang a mara she rai sai. Tinang ra sha rawng ai mung masa hpe compromise galaw ra ai. N’lu jang gaw, bai gasat ra yang gasat ra na re.

(9) KachinReview: Ya anhte gaw Federal Democracy rai ra ai, mung masa mang hkang hpe “Tripatite Dialogue” hku galaw ra ai, nga tsun, Myen gaw Federal Democracy nga ga hkum pi, n’kam na taw ai. Dai zawn re kaw, lahkawng maga masan sa ai hku n’na, gara hku galaw ra na rai?

Slg Hkun Sa: E shan hte n’ra ai gaw shan hte le, Ntara ai hku up sha mayu nga ai gaw. Anhte gaw federal democracy hpe sha ra ai. Rai jang gaw, ra ai hte, n’ra ai lapran kaw gaw, yawng democracy hpe kaja ra sharawng ai nga jang gaw, democracy a ahkyek ai lailen rai nga ai, lahkawng maga bawng ban jahkrup ai lam galaw ra ai. Dai gaw, democracy a ahkyek ai mahtai tam ai lam langai re. Mung masa mang hkang hpe mung masa ladat hte bawng ban jahkrup ai lam galaw ra ai.

(10) KachinReview: Kachin Review gaw "Review" ngu shamying ai hte maren, wunpawng myusha ni a masa lam ni hpe gara gaw jaw ai shut ai htai lai mahtai tam ai lam hpe, galaw na, yaw shada ai lam nga ga ai. Ya, mung masa galaw nga ai wuhpung ni gaw ahkyek ai shamu shamawt lam ni re majaw, ndai wuhpung ni a kaja ai lam, gawng kya ai lam, hpa ni re ngu hpe, bawng ban mayu ga ai. Shawng ning nan, KIO a tsap nga ai mung masa hpe Slg Hkun Sa gara hku chye na hkap la da ai kun?

Slg Hkun Sa: Democracy mungdan hta, mung masha hte galaw nga ai wuhpung ni lapran "check and balance" ngu ai ndai gaw grai ahkyek ai re majaw, ndai lam bawng ban ai grai kaja ai. Ndai laman KIO galaw ai hpe yu dat yang, mung masa hpe shaga n’na, bawngban jahkrup ai, masa lam ni hpe jahpra dan ai zuphpawng galaw ai, lam na ai. Ndai gaw kaja ai lam, ahkyek ai lam langai hpe galaw ai lam rai sai. Mung masha ra sharawng ai lam hpe, n’yu ai, tinang wuhpung galaw mayu ai hku sha, tinang mu mada ai hku sha, galaw mat wa jang gaw, dai mung ana-shin langai mi bai, paw wa ai ga rai sai. Raitim ga shadawn BGF hte seng n'na KIO gaw mung masha hpa ra sharawng ai hpe chye n’na mung masha maga tsap na ning hkap ai, ndai gaw mung masa galaw ai lam langai rai nga ai.

(11) KachinReview: KDA, NDAK, La Sang Awng Wa, Ah Dang hpung ni hkap la sai. Ndai wuhpung ni a mung masa hkrun lam hpe gara hku mu ai rai?

Slg Hkun Sa: Ndai wuhpung ni hpa baw mayak nga ai kun gaw nchye ai. Raitim mung masa principle hku n’na, yu ga nga jang gaw, shan hte BGF hpe n’mai hkap la ai, KDA gaw myen hte pawng na malai, rawt malan pandung bung ai wuhpung ni hte bawng ban jahkrup jawm galaw ra ai le. Ya gaw dai hku n’re sha, tinang wuhpung tinggyen akyu hku sha galaw mat wa jang gaw, mung masa galaw taw nga ai wuhpung ngu, anhte n’mai masat ai le. Dai majaw ya KDA hpa baw galaw ai, hpa baw yaw shada lam ni nga ai ngu gaw, shan hte shawa masha hpe tsun dan ai lam n'nga ai re majaw, anhte mung nchye ai. Raitim mung masa principle hte shing gan hku nna yu dat jang gaw, ya shan the tsap taw nga ai masa gaw, shut taw nga ai.
Kajwa mungmasa galaw ga nga jang gaw, sam mung kaw mung laga baw sang rawt malan wuhpung ni nga ai. Sam ni Wa ni ja ja stap taw nga ai le. Dai ni hte pawng n’na, mung masha ra sharawng ai lam hta, ja ja tsap ra ai le.

(12) KachinReview: Mung masa wuhpung ni tsun tsun re Myen shachyat ai majaw hkan galaw ra ai re ngu ai, reasons hpe gaw gara hku mu ai?

Slg Hkun Sa: Shachyat na lit gaw Myen Asuya na Lit re le… Tinang gaw mung masa pandung tawn da na galaw ai nga jang gaw, dai hpe reason tawn na, ya na zawn chyu hkan galaw taw jang gaw, dai gaw mung masa wuhpung n’rai sai. Tinang wuhpung lu tsap na matu, ngang wa na matu, party ting gyeng akyu hpe yu ai wuhpung rai mat wa sai le.

(13) KachinReview: Laga laknak lang wuhpung rai nga ai La Sang Awng Wa hte Ah Dang hpun ni gaw?

Slg Hkun Sa: Ngai hku n’na gaw La San Awng Wa hpung ni hpe gaw lam galaw na nga tsun ai hta lai na, laga mung masa hte seng n'na tsun shaga ai lam, hpa n’na ai. Ah Dang Wuhpung ni rai jang gaw, labau hta, moi de shang lawnt galaw dat ai lam ni mung nga re gaw, shan hte mung, laknak Wuhpung nga ra ai ngu na, myit lu na, hpaw wa ai kun ngu, mung shadu ai le. Raitim Rawang mung anhte Wunpawng myusha sha re. Rawang akyu ara mung Wunpawng akyu ara re majaw, anhte Kachin rawt malan gaw, laga maru, lashi, zaiwa, lisu, jinghpaw ni zawn pandung langai kaw sha hkawm taw ai ni re. Dai majaw tinang amyu shada da, gahkyin gumdin n’na, anhte tsap ra ai. Yawng a akyu ara hpe yu n’na galaw jang gaw, tinang a akyu ara mung lu wa na sha re.  Dai majaw, Ah Dang Hpung ni mung Kachin akyu ara hka wa jang gaw, jawm galaw ai baw masing ni nga chyalu rai na re ngu, shadu ai.

(14) KachinReview: Rawt malan hkrun lam grai na wa sai. Ya du hkra n'awng dan ai gaw hpa majaw rai kun? Rawt malan hkrun lam hpe gara hku chyena hkap la tawn ai?

Slg Hkun Sa: Anhte wunpawng myusha ni a mung masa pungdung du na matu gaw, galaw ai shaloi, maha-bu-ha yawng bung taw nga ra ai. Ni-bu-ha gaw n’bung n’bung na. Dai n’bung ai hpe, anhte gaw shada da, mara tam shagun hkat na, myit n’hkrum ai zawn n’mai ai. Bung ai shara kaw e, dai hpe jawm bawng ban jahkrup n’na, masing jawm jahkrat ra ai. Mung masa parties mi rai rai, laknak lang wuhpung mi rai rai, zai ladat hte galaw ra ai. Wuhpung ni galaw ai hpe, sharai ra ai lam ni nga yang mung, mung masha ni shang tsun shaga n’na sharai. Dai mung masha a ra sharawng ai lam hpe mung masa galaw ai ni mung hkap la ra ai. Dai majaw wuhpung kade law tim, yaw shada lam langai kaw sha hkawm jang gaw, anhte pandung du na re.

(15) KachinReview: Hpang jahtum hku nna, Slg Hkun Sa a tinang hkum dek mung masa makam hte wunpawng myusha  a matu ahkyek ai ngu na galaw mat wa na magam bungli hpe tsun dan let, Ndai san htai lamang hpe hpum din ya rit?

Slg Hkun Sa: Ngai mung masa galaw ai pandung gaw, jet ai federal democracy mungdan byin wa na matu re. myu tsaw mungtsaw myit gaw kadai kaw mung nga ai. Raitim anhte gaw mung masa hpaji, federal democray hte seng ai hpaji ni hpe grai naw hka ja ra ai. Mung masha ni mung daily politics ngu ai hpe chye na da ra ai. Anhte gaw democracy ra ai law, federal democray ra ai nga tim, dai hpe madung a-ma-hkam ya na constitutional culture hte system ni n’nga yang, gara hku mung n’mai byin ai. Popwer come from people (sh) people’s power ngu ai gaw, ahkyek ai. Dai majaw mung masa hpaji hte seng n’na garan gachyan ai lam ni, mung ngai galaw mat wa na. Mung masa wuhpung ni kawn mung, mung shawa zuhpung galaw ai lam ni, ning mu n’bung ai ni hpe mung, shada da hkungga ai hte masat masa jaw kanawn masum ai lam ni gaw, democracy htung hkying ni re. Mung masha ni nan mung tinang ra sharawng ai ahkaw ahkang lu hkra, jaja tsun shaga, galaw ra na re. Kining re hpyen Ana-shin hpe tim dang gum lau kau lu na, mung masha a gawng malai tsap ai Asuya pru wa na matu, anhte galaw mat wa ra na re, ngu tsun mayu n'ngai.