Ga Nhpaw
Dai ni na Mungkan hta e Mung Masa hpe jahta ai shaloi moi na zawn rai nna, tinang amyu a lam, tinang mungdan a lam, tinang htunghking a lam, tinang a makam masham a lam, ni hpe hkrai tsun shaja nna ga law hkat ai baw prat n rai sai hpe mu lu nga ai. Ndai prat laru hta masha law malawng tsun wa ai gaw Sut Masa (Economic) rai nga ai. Mung Masa ningbaw ningla hpe lata ai shaloi mung kadai wa gaw tinang amyu hpe sinat hte makawp maga ya lu na re ngu ai hta, kadai wa gaw sut su hkra galaw ya lu na wa re, ngu ai hpe she jawm lata wa masai. Shinggyim masha amyu kayau ai prat hta kadai hpe hkum pat nna nga na mung n mai byin ai zawn, shinggyim nga sat nga sa laru ni lani hte lani galai shai wa ai hta yawng gaw tinang a shingwang hpe tinang gaw gap let, grau hkrak ai masa hpe galoi mung dinglun yu nna nga pra ai prat rai wa nga sai hpe mu lu nga ai. Dai majaw, anhte amyu sha ni mung gara tsang kaw anhte nga ra sai ngu ai hpe lata la na matu, ndai laika ngau hpe grai wa hkum tsup hkra mi n raitim, ntsa lam tang madun da nngai re. Mu lu ai Bunghku (wall) hpe kadai n gawgap sai raitim, n mu lu ai Bunghku (invisible wall) gaw yawng gawgap shakut nga ai ten mung rai nga ai.
Globalization hte shinggyim uhpawng
New York Times shiga dap a Mungkan Mung Masa hpe dinglun laika ka sara kaba rai nga ai Thomas L. Friedman ngu ai wa gaw globalization hte seng nna laika law law ka ai wa rai nga ai. Shi tsun ai ga ni hta matsing la na zawn re ai ga nshat ni lawm ai hpe mu lu ai. Langai mi gaw “The world is flat” mungkan gaw hpyen hpyen pa pa rai mat sai, nga ai. Mungkan ga gaw din din re ai rai nga ai. Raitim, mungkan masha ni a nga sat nga sa madang gaw lani hte lani bung pre wa nna, jut shara shagu hta madang prat madang maren byin wa ai hpe tsun mayu ai rai nga ai. Globalization gaw India hte Miwa mung hpe sut hpaga ni gun sa ya ai, nga ai. “The lexus and the olive tree” ngu ai laika buk hta gaw n bung ai mungkan lahkawng hpe shingdaw madun dan ai rai nga ai. Japan Mungdan kaw galaw ai Lexus (manu hpu nna kaja dik ai) mawdaw a lachyum gaw dai ni na prat hpe shachyut nga ai uhpung uhpawng hpe tsun ai rai nna, olive tree (tsun lun hpun) a lachyum gaw, ginru ginsa htunghking labau hkyem nna nga shaja ai mungkan uhpung uhpawng hpe tsun ai rai nga ai. Dai uhpung lahkawng gaw ndai globalization mungkan hta hkrum katut nna manghkang ni pru wa ai hpe madi madun nga ai.
(Photo: Malaysia nga Wunpawng Amyu sha refugees ni zuhpawng nga yang)
Globalization gaw jut shara shagu de sut hpaga gun sa ya ai zawn, jahten sharun ai bungli mung byin wa ai. Globalization a majaw Ramma ni machye machyang jat wa ai zawn, n hkru ai machye machyang ni mung lawm wa ai. Globalization a majaw matsan ai ni grau nna matsan shangun ai zawn, n myit mada ai mungkan a ningbaw ningla mung tai wa lu nga ai. Ga shadawn, globalization a majaw anhte Ramma ni maigan shara shagu nga ai manaw manang ni hte hkrum shaga lu ai, kanawn mazum lu ai, masha amyu ni a lam hpe grau grau nna mu mada wa ai, hpaji hkrunlam ni grau mu wa ai, dai gaw kaja ai lam rai nga ai. Raitim, dai mu la ai shaloi, nkau ni gaw masha ni zawn nga sat nga sa madang hpe lam numshe hku shachyut mayu wa ai. De a majaw, dai ni Buhtawt (migrant) masha ni tai wa sai. Masha ni e maw sha ai hpe anhte ni hkam ra wa ai. Nkau ni gaw, n dep ai prat madang hpe shachyut ai a ninghkan e, tinang hkumshan dut sha ai prat du wa ai. Madang dep ai arung arai ni hpe mari shakut ai majaw gumhpraw jai kaba wa ai, kashu kasha ni lang ai arung arai ni law wa ai majaw ja gumhpraw grau jai wa ra ai. Dai majaw mung kanu kawa ni n galaw ging ai bungli ni, n galaw mai ai bungli ni hpe tam galaw wa ai majaw jamjau jawng nga ai hpe mu lu nga ai. Dai majaw, machye machyang hpe chye lata la na machye machyang bai ahkyak wa sai, nga ai. Globalization a majaw hpaji sut hpaga (Education business) ni mung grai jat wa ai. Machye machyang hte galaw lu galaw sha ai mung grai rawt wa nga sai. Kaja ai hte n kaja ai hpe chye lata la na she n loi nga sai. Ndai tsaban 21 hta sut masa hpe ginlen ya ai sai lam madung gaw globalization rai nga ai.
Globalization hte Mung masa galai shai wa ai lam
Mung masa gaw ndai globalization mungkan hta gau ngwi ngwi shingnawm de du wa nga ai. Mung masa hpe kadai nau wa n kam jahta sai. Sut hpaga hte kanawn mazum lam hpe grau nna manu shadan wa masai. Dai majaw, gasat hkat na hte seng nna yawng gaw grai hkrit wa ai. Majan jarik ni mung grai tsaw wa ai majaw, majan hpe nau myit n lawm sai. Mungdan kaba shagu gaw majan hpe koi nna, tinang maga n hkra na hku sha makawp maga shaja nga sai hpe mu lu nga ai.
Lai Masa a mayam ni
Dai ni na mungkan hta Democracy mung masa hpe yawng hkap la wa ai hte maren, arang madu ni a prat (Capitalism) mung grau grau sawng wa nga ai. Kaja wa nga yang Democracy mung masa gaw masha hkum shagu a nga mu nga mai lam hte sut arung arai ni hpe makawp maga ya ai majaw sharawng ai lam rai nga ai. Raitim, arang madu hpaga la ni gaw grau grau masan sa ai baw Ja gumhpraw hparan hpareng masa (financial management system) ni hpe gyin shalat wa ai shaloi, masha law malawng gaw dai masa a npu kaw n dum shami mayam tai wa ai hpe mu lu nga ai. Dai hpe Masa a mayam ni (Slave of System) nga ma ai. Ga shadawn, America hte sinna (Europe) mungdan zawn re ai Arang Madu (Capitalism) mungdan ni hta, masha shagu a lani mi bungli galaw ai shabrai kaw nna malawng maga gaw nga sat nga sa (living cost) hte tinang a shimlam (social security or insurances) amyu myu a matu jai lang ra ai rai nga ai. Dai lamang ni a matu prat tup shakut ra ai. Bungli galaw ra ai, myit tsang ra ai, aten shachyut ra ai, manaw manang ni hte hkrum jahta na aten pyi n lu nga ai.
Dai majaw, ndai zawn mayam prat kaw nna lawt na matu lam tam wa ma ai. Sinna mungdan na masha ni law law gaw Thai Mungdan zawn re ai Mung masa ngangkang nna nga sat nga sa manu hkyem sa ai shara Asia mungdan ni hkan sa nga na matu dawdan wa ma ai. Nau mung n shakut ra ai sha, shang gumhpraw hte jai gumhpraw hpe shadawn sharam nna lu nga na hpe sha madung myit wa ma ai. Grau nna gaw Thai Mungdan kaw gaw masha hkum shagu hpe free tsi tsi ya ai. Ahkun nau n bang ra ai. Jawng jarik hkyem sa ai. Galaw lu galaw sha ai lam grai wa n shakut ra ai, dai hpe freedom re nga ma ai.
Rapra ai tara nnan ni
Ndai prat hta Mung masa hku made garan ginhka da tim, n mai ginhka wa ai tara nnan ni pru wa ai. Dai gaw sut hpaga lam rai nga ai. Sut hpaga ngu ai hta machye machyang hte mung seng wa nga ai. Machye machyang nga ai ni gaw gara amyu lakung hte raitim mai shingjawng ai prat du wa sai. Globalization a majaw wanglu wanglang re ai hpaga lam (free trade zone) ni pru wa ai. De a majaw mung, matsan mungdan hkan na hkai lu hkai sha ai ni a prat ni madang tsaw wa ai. Lusha manu ni tsaw wa ai. Miwa Mung kaw na hkai sun a majaw, Japan mung dan na hkai sun galaw sha ai ni yawng hkring ra mat sai nga ma ai. Miwa hte India mung na gunrai ni a majaw, America mung dan na Gunrai shapraw ai company ni malawng maga gaw bungli galaw shabrai (salary) yawm ai mungdan langai ngai de htawt ra mat sai rai nga ai. Grau nna, software galaw ai company ni gaw India mung de yawng htawt mat ma sai, nga ai. Shanhpraw ni shanhte amyu shanhte kade sharawt mayu tim, sut hpaga sum na daram gaw kadai n kam galaw nga ai. Dai majaw, shanhpraw (sinna) masha langai hpe shangun yang htum ra ai arang hpe sawn yu nna, kaga hkyem sa ai sinpraw (Asia) masha hte Africa masha ni hpe grau nna shangun ra wa ai kaw du nga ai. Dai majaw mung Shanhpraw ni mung manu shayawm ra wa ai zawn, kaga shanhpraw n re ai ni mung manu tsaw wa ai lam rai nga ai.
Anhte ASEAN mungkan hta mung du na 2015 ning hta gaw free trade zone tai wa na hku hkyen nga ma ai. Bai nna, ASEAN mungdan ting gaw mung masha langai sha tai wa na matu mung yaw shada nga ma ai. Dai majaw bungli galaw sha ai masha hkum shagu gaw manu maren sha tai wa na maga de yawng wa nga ai hpe mu lu ai. Ndai gaw globalization a majaw byin pru wa ai rapra tara nnan ni rai nga ai.
Lamu ga manu ni tsaw wa ai lam
Masha gaw lani hte lani law wa ai raitim, hkai lu hkai sha shara gaw grau law wa ai lam n nga ai. Grau nna gaw moi de hkai sun shara ni mare de kau ai majaw mung bai jat ai shara mi nga tim, jahten kau ai grau law wa nga ai. Dai majaw, lamu ga gaw lani hte lani gara shara kaw raitim manu jat taw nga sai. Mungdan ngwi pyaw simsa wa ai hpang de gaw maling mala mung n ngam ai sha yawng masha ni madu kau na rai nga ai. Anhte a mungdan mung ngwi pyaw simsa wa ai hpang gaw, bumlang shara shagu de masha amyu ni she hpring mat na rai nga ai. Dai majaw, ya yang jut shara she re gaw, ngu ai hku n mai sawn nga ai. Nau nna ai ten hta jut shara shagu na lamu ga ni reng wa na ra ai.
Hkai lu hkai sha shara ni grau nna manu jat wa na lam nga nga ai. Lusha mari sha ai masha gaw law jat wa nna, lusha galaw dut ai masha gaw grau yawm wa ai. Masha yawng gaw muklum kaba de hkrai sa shanu nga mat nna, mi moi hkai sun galaw sha ai ni yawng buhtawt ma ai. Dai majaw, dai ni na ten hta lusha manu ni grau grau tsaw wa nga ai. Dai majaw, malu masha hkai lu hkai sha ai ni a prat mung hpang de grau manu dan wa na lam nga ai. Grau nna chye hkai hkra, chye galaw hkra hpaji sharin la ra sai rai nga ai.
Ga hpungdim
Ndai tsaban nnan hta e, shinggyim masha hkum shagu gaw manu bung wa ai lam hpe mu lu nga ai. Shinggyim masha shagu a lang ai arung arai ni bung wa ai. Gara jut kaw mi nga tim, yawng a myit ai lam ni, sawn ai lam ni mung bung wa nga ai. Dai majaw, anhte amyu sha ni mung anhte buga hpe madang tsaw ai hku nga chye na matu anhte ni Hpaji hpe grai shakut ra na ga ai. Hpaji madang kaw dep nga yang she mu bawng pyaw ai, chye na ai lam ni jat wa ai, sharin la ai ladat ni grau nna lawan wa ai. Dai majaw anhte amyu ni ndai prat nnan hta ngang grin lu na matu gaw hpaji chye hkra anhte kashu kasha ni hpe arang bang ra na sai. Nga sat nga sa madang tsaw na matu gaw kaga mungdan de n sa ra sai. Anhte kaw mung mai galaw la ai sha rai nga ai. Galaw lu galaw sha ai ladat ni mung masha ni zawn anhte kaw mung mai galaw la na sha rai nga ai. Grau nna gaw, ndai prat nnan hta amyu n mat na matu ahkyak dik gaw, n mu lu ai bunghku hpe shangang ra sai. Dai gaw, makam masham a shingwang kata kaw yawng rau sha jawm hpawng de lu na lam rai nga ai. Kaga amyu ni hpe gau shakut mung n mai sai zawn, anhte ni nan mung kaga amyu ni a shara de sa nga ra ai ten du wa nga ai. Ndai masa hpe anhte ni gwi gwi hkap la ra sai rai nga ai.
